The New Domesticity // Yeni Evcil(l)lik Halleri

The New Domesticity // Yeni Evcil(l)ik Halleri

Yeni Evcil(l)ik Halleri projesi, 36m2’lik bir yaşam alanı içerisinde ev hayatının yeniden düşünülerek bu hayata karşılık gelecek mobilyanın bir ürün değil bir kavram olarak, en geniş anlamı ile değerlendirilmesini ve tasarlanmasını amaçlar.

Mobilya;  konvansiyonel arketipler yerine, en genel anlamı ile ‘işlev sunucu’ (fr. fourniture) ya da ‘hareket ettirilebilen barınma mekanı nesnesi’ (lat. mobile) olarak ele alındığında forma ve işleve dair gerçek olasılıklarını ortaya çıkarır. Sadece faydacı bir bakış üzerinden tanımlanmayan tasarım ihtiyaçları, tasarımcının kategorik/paradigmatik sıkışmalardan kurtularak, profesyonelliğin alışılagelmiş ritüellerinden ve kolay formüllerinden kaçabilmesine olanak sağlar. Bu da daha özgür ve özgün bir tasarlama etkinliğinin fiziksel ve düşünsel alanının genişletir.

Bu proje, tasarımda konvansiyonel araç ve yöntemlerin ötesine geçerek, İstanbul’da bir arada var olabilmeye devam eden endüstri öncesi, endüstriyel ve endüstri sonrası üretim pratiklerinden faydalanan bütüncül bir anlayış üzerine kurulmuştur. Mobilyanın mekan ile ve her ikisinin de kentteki/evdeki, güncel ve gündelik yaşam pratikleri bağlamında ele alınmasıyla, spekülatif bir ev hali, tüm mobilya ve diğer elemanları ile kolektif bir çalışma üzerinden şekillenmiştir. Proje, araştırma, tasarım, üretim ve kurulum olmak üzere 4 ana fazdan oluşmaktadır.

 

süreç

faz 1: araştırma

tipoloji 1.1:

Mobilya tasarımında amaç ister konvansiyonlara boyun eğmek ister onlara muhalefet etmek olsun, farklı coğrafya, tarihsel süreç, sosyo-ekonomik koşullar altında/içerisinde tasarlanmış ve/veya üretilmiş örneklere bakmak, tasarlanacak mobilyanın bağlamının belirginleşmesi açısından ufuk açıcı olacaktır.

Tipoloji araştırmasında ev hayatında var olan/olmuş çeşitli mobilyaların metinsel/görsel/çizimsel bir belgelemesinin yapılması beklendi. Bu mobilyalar: Koltuk, berjer, gardırop, şifonyer, komidin, konsol, portmanto, büfe, vitrin, büro, zigon, sehpa, sandalye, iskemle, masa, tabure, sıra, abajur, divan, peyke, şezlong, çekyat, kanepe vd.

 

ev hayatı 1.2:

Tasarımın önemli bileşenlerinden biri kuşkusuz eşyanın insanla ve mekanla olan ilişkisi. Bir ölçek körlüğünden mustarip olmamak adına konutun ve onun içerisindeki hayatın, mekan düzenlemelerinden mobilyanın enformel kullanımlarına, sosyalleşme hallerinden birbirine karışan iş/eğlenme/dinlenme pratiklerine kadar kritik bir gözle bakmak gerekir.

Ev hayatı araştırmasında insanların konut içerisindeki mekansal pratiklerinin metinsel/görsel/çizimsel bir belgelemesinin yapılması beklendi. Bu pratikler: Kahvaltı, öğle yemeği, akşam yemeği, çalışmak, yazı yazmak, kitap okumak, atıştırmak, misafirlik, televizyon izlemek, yatıya kalmak, uzanmak, yatmak, uyumak, müzik dinlemek, dans etmek, meditasyon yapmak, dışarıyı seyretmek…

Araştırma fazının sonunda öğrenciler tüm araştırma çıktılarını özetleyen bir sunum yaptı ve yeni yaşam alanı tahayyüllerinin tanımladı.

 

faz 2: tasarım

Öğrenciler tüm tasarım süreci boyunca tekil ürünler ile değil alternatifli ürün aileleri ile çalıştılar.

Tasarım sürecinin ilk fazda araştırma ve eskiz üzerinden geliştirilen önerilerin 1:20 ölçekli bir temsil içerisinde yerleştirilerek sunulması beklendi. Bu aşamada mobilyaların birleşim/bağlantı detaylarının gösterilmesine gerek yoktu.

Bu fazın ikinci aşamasında 1:10 ürün maketleri ile çalışıldı. Ürünlere dair boyut, bağlantı detayları, malzeme vb. kararların netleşmeye başlamış olması gerekiyordu.

Üçüncü fazda ürünlerin 1:4 ölçekli maketleri üretildi. Final sunumundan önceki bu son aşamada ürünler ile ilgili temel ve kritik kararların verilmiş olması ve kavramsal çerçevenin sunum ile ifadesi için gerekli çalışmaların yapılması beklendi.

Tasarım aşamasının final sunumunda tüm maket, model, eskiz, araştırma, teknik çizim vb. materyali içeren bir portfolyo sunumu gerçekleşti.

 

faz 3: üretim

Final sunumu ardından stüdyo yürütücülerinin yapacağı değerlendirme sonucunda seçilen on altı mobilyanın üretimine başlandı. Bu aşamada ürünlerin niteliğine göre öğrenciler gruplandırıldı. Yaklaşık 1 ay süren üretim sürecinde her mobilyadan sorumlu kişiden/kişilerden üretim takibi ve yönetimini yapmaları ve belgelemeleri istendi. Bu aşamada hem üniversitenin üretim atölyesindeki analog ve dijital üretim olasılıklarından hem de kentin farkı noktalarında faaliyet gösteren marangoz, döşemeci, metal bükümcü vb. atölye ve ustalardan destek alındı. Üretim aşamasının ardından bitmiş ürünlerle 1 Haziran tarihinde son bir final jürisi ve tartışması yapıldı.

mobilya

diva

Avrupa odaklı paradigmada mobilya, ismiyle uyumlu bir şekilde mobil, yani evin içinde hareket edebilen bir eşyadır. Türkiye’de ise mobilya, uzun yüzyıllar boyunca hep konut mekanına entegre olarak tasarlanan ve üretilen, duvara gömülü üniteler ya da ondan çıkan uzantılar olarak var olagelir. Bu kendine özgü hal çağdaş mobilya tasarımı bağlamında görmezden geliniyor görünmekte. Bütün ailenin paylaştığı ortak yaşam alanı olan salon/sofa bağlamında divan, sabit bir oturma, uzanma, yatma mobilyası olarak bugüne uyarlanabilecek olasılıklar barındırır.

 

local chair

Yere oturmak bu coğrafyada önemli bir domestik hal. Yere yakın olmak; yer sofrası, yer minderi, yer döşeği gibi mobilya ve aksesuarlarla desteklenerek uzun süre varlığını sürdürmüş olsa da, kimi coğrafyalarda farklı kültürel dinamikler etkisinde önemini ve saygınlığını yitirerek hakir görülen/görülmesi gerektiği düşünülen bir kavrama dönüşür. Halbuki yere yakın olmak bir mütevazılık ve yüce gönüllülük göstergesi olarak daha sade bir konut hayatının belirleyicisi olabilir. Dolayısıyla yeniden yere yaklaşmanın zamanı gelmiş olabilir.

 

bender no. 9

Antipazar belirsizliği ve tanımsızlığı sevmez. Her zaman tanımlı ve kategorize edilebilen arketipler ister. Acaba arketiplerden, onların malzeme ve üretim yöntemlerini kullanarak kurtulmak, ölçü, ölçek ve standartları yeniden düşünmek olası mıdır? Lily Reich’a, Mart Stam’a, Mies Van Der Rohe’ye ve dahi Vladimir Tatlin’e bir saygı duruşunda bulunurken, ürünün, kullanım biçimlerini dikte ettiği bir yapıdan, kullanıcı merkezli ve esnek bir yapıya geçilebilir. Bunu yaparken de formu değil olasılıkları tasarlamak ve bu olasılıkların ortaya saçtığı formlar içerisinden birini gözüne kestirmek mobilya tasarımında alternatif bir tasarlama metodu olarak değerlidir.

 

ultraleggera

Salonlar, zamansal ve mekânsal olarak sadece misafirlikte ve misafirlikle işlevlenen mekanlar olmaktan çıkarak, yeni evcillik halindeki bireyin hemen tüm evcil etkinliklerini gerçekleştiği çalışma ve eğlence alanları haline dönüşüyor. Önceleri gün içerisinde çok tanımlı zaman ve mekanlara ayrılmış etkinlikler (dinlenme, eğlence, iş, yemek) artık konut içerisinde eş zamanlı ve eş mekânlı olarak gerçekleşiyor. Bu ahval ve şerait içerisinde yeni evcilin ihtiyaçlarına aynı anda ve mekanda cevap verebilmek gerekiyor.

 

hello kiti

Salonun çok işlevli kullanımı özellikle misafirlik hallerinde kendini göstermekte. Ev sahibine çok fazla bağımlı olmadan -ya da onu rahatsız etmeden- misafirin konfor seviyesini arttıracak, içerisinde bir misafirin ihtiyacı olan hemen her şeyi barındıracak, bu anlamda hem kendine hem misafire yetebilecek, misafire hizmet ederek psikolojik konforu arttıracak, hareketli bir kit tasarlanabilir mi?

 

the archive

Arşivlemek ve biriktirmek, zamanın bölünerek paramparça olduğu, katı olan her şeyin buharlaştığı, analog olan her şeyin dijitalleştiği, büyümeci, ilerlemeci ve uçucu bir maddi kültür ortamında geçmişle kurduğumuz bağın son kalesi olabilir. Bugün, eski teknolojiler birer birer canlanır, yeniden fiziksel hale gelirken, sadece yeni teknolojilerin ürünlerini (DVD vb.) değil, ölmüş ya da zombi haline gelmiş eski medyanın ürün ve dökümanlarını (analog fotoğraf, plak, kaset vb.) da arşivleme ihtiyacı duyuyoruz.

 

örtyat

Tek tip bir yaşam biçimine işaret edecek şekilde tasarlanmış konutlarda, misafirlik kavramı ve halleri mekan ve ürün bağlamında hak ettiği tasarım ilgisini yakalayamamakta. Kütüphaneli divan ile başlayan, çekyat ile devam eden işlevselci bir yaklaşım var olsa da misafirin ve misafir ağırlayan ev sahibinin mahremiyetine cevap verebilecek bir mobilya az gidilmiş bir yol olarak varlığını sürdürmekte. Enzo Mari’nin Day & Night Bed’indeki zerafet ve pratiklik ile bu soruya/soruna akıllıca bir cevap aramak mümkün.

 

zula

Göstermek ve gizlemek, sunmak ve depolamak ev içerisindeki muhtelif eşya, araç ve ekipman için kritik bir eşiğe işaret ediyor. Bazı eşyayı plastik ya da karton kutuları silme doldurarak göz önünden kaldırırken bazısının her an -depolanırken bile- görülebilir ve erişilebilir olmasını istiyoruz. Salonda ya da oturma odasında neredeyse atıl halde yer işgal eden mobilyalar yerine, ev hayatında daha etkin rol alan, modüler ve mobil üniteler yeni evcillik hallerine daha doğrudan hitap edebilir.

 

kedimidin

Evcil hayvanlarla yaşam, onlarla konut içerisinde aynı mekanı ve hatta mobilyaları paylaşmak, yeni evcillik hallerinin başat kavramlarından biri haline geldi. Fakat Türkiye mobilya sektörü henüz bu dönüşüme tam anlamı ile ve kabul edilebilir bir zarafet seviyesinde cevap verebilmiş değil. Evcil hayvanlar için üretilmiş halat sarılı sütun, pelüş yüzeyli petek askısı gibi bir takım aksesuarlar dışında, gerçekten insan-hayvan birlikteliğini -ortak yaşamını- araştıran, bu birlikteliği fiziksel hale dönüştürürken sakil durmamayı başaran mobilyaların eksikliği fark edilmekte.

 

kütüpanne

Kitaplar ve diğer basılı kaynaklar, alındıktan/okunduktan bir süre sonra konut içerisinde verimlilik üzerinden tasarlanmış, duvara dayalı prizmatik nişlerden ibaret kütüphanelerimizde yerini alır ve ekseriyetle unutulup gider. Bu mobilyalar, yapıları ve konut içerisindeki konumları itibariyle mevzubahis yazılı/basılı kaynaklara yeniden erişimi pek de teşvik etmez. O halde duvara paralel, salt depolama amaçlı bir kütüphane yerine duvardan konutun içerisine doğru uzanan, okuma, çalışma, araştırma eylemlerine daha net cevaplar verebilecek bir ünite nasıl tasarlanmalı?

 

tabula masa

İş, ev, çalışma, dinlenme aralıkları tam bir bulamaç haline gelmiş yeni evcilin, zihnini boşaltmak, odaklanmak ve nihayetinde çalışmak için ihtiyaç duyduğu aslında sadece fazlalıklarından arınmış, temiz bir yüzey. Kendisi yüksek teknoloji olmayan ancak onunla hemhal olup ona kolaylaştırıcı bir altlık oluşturan mütevazı bir çalışma masası. Bunun için form bağlamında rahat bir tavır sergilemek, baskın olarak form yerine detaylar üzerinden kendini gösteren bir çalışma alanı tasarlamak, Opendesk ve benzeri açık kaynak tasarım oluşumlarının kapılarını neredeyse sonuna kadar açtığı, dijital üretim yöntemlerinin mobilyadaki karşılığını bulma yönünde bir arayış içerisinde olmak gerek.

 

fiskos

Koltuk, masa, kütüphane, kanepe gibi mobilyalara ev hayatında kuşkusuz diğerlerine göre fiziksel ve kavramsal olarak çok daha fazla önem addediliyor. Fakat esasında konut içerisinde konforu tanımlayan, daha küçük ve aynı oranda hareketli olabilen yan eşyalar. Zigon, bu açıdan özellikle Türkiye’deki konut yaşamı bağlamında kritik bir öneme haiz. Fakat belki de tam olarak bu görünmez kahraman rolü dolayısıyla tasarımcılar tarafından hak ettiği ehemmiyeti görememiş bir mobilya. Artık harc-ı alem bir biçime bürünen metal çerçeveli ya da ahşap kaplamalı MDF zigon setleri bu anlamda yeniden biçimlendirilmeyi bekleyen tasarım nişleri olarak görülebilir.

 

bourgere

Berjer belki de Paris salonlarında ilk belirdiği 18. yy’dan beri mobilyaların en soylu ve ağırbaşlı eşyalarından biri olageldi. Günümüzde toplu halde satın alınan oturma odası takımlarının, değeri üzerine oturacak kişi sayısı ile belirlenen bir yan elemanı haline dönüşmüş olsa da esasında tasarımcı için sahip olduğu önemi korumaya devam ediyor. Acaba berjer üzerine yapışan bir yan eleman olma rolünden sıyrılıp bir argüman olarak salonun/oturma odasının ortasına yerleşebilir.

 

naftalin

Hafif, uçucu ve parçalı bir mobilya pratiğinde eski yer ve önemini kaybetmiş görünen büfe, yeniden ev hayatı içerisine entegre edilebilir. Büyük ve ağır bir mobilyayı hafifletir ve biçimsel olarak -malzemesi ve detaylarıyla da- arketiplerin mirasını korumaya çalışırken içerik açısından yeni evcillik hallerinin ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran, söz gelimi 66 parça yemek takımı yerine Avrupa tatilinden dönerken alınan hediyelikleri depolama ve/veya sergileme olanağı sunan yeni bir büfe nasıl olmalı?

 

sıradaki

Kentlerin baş döndürücü bir hızla büyüdüğü bir dünyada konut alanlarının giderek daralması iç mekanın kullanımı için daha akılcı çözümleri düşünmeyi mecbur kılıyor. Balkon da bu daralan konut alanının iç/dış muğlaklığı yaşayan kritik bir parçası.

 

çelik çomak

Konut içerisinde doğrudan kullanıma hitap eden mobilyaların yanı sıra farklı depolama olasılıklarının da yeniden düşünülmesi gerekiyor. Prizmatik raf ve dolap sistemlerine alternatif olabilecek bir sistem mümkün.


 

Bibliyografya

Anonim, 2013. ‘Dahili Mimari’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 23-25, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

Baudrillard, J., 2008. ‘İşlevsel Bir Sistem ya da Nesnel Bir Söylev’ in Nesneler Sistemi, pp. 21-79, BÜTEK, İstanbul, Turkey.

Cranz, G., 2000a. ‘Introduction’ in The Chair: Rethinking Culture, Body and Design, pp. 15-19, Norton, NY, USA.

Cranz, G., 2000b. ‘Why Do We Use Chairs?, Chapter 1: How Chairs Evolved’ in The Chair: Rethinking Culture, Body and Design, pp. 21-64, Norton, NY, USA.

Danto, A. C., 1988. ‘397 Chairs’, H. N. Abrams, NY, USA.

Eldem, S. H., 2013. ‘Mobilya’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 27-28, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

Emiroğlu, K., 2001. Excerpts from Gündelik Hayatımızın Tarihi, Dost, İstanbul, Turkey.

Gürel, M. Ö., 2009. ‘Consumption of Modern Furniture as a Strategy of Distinction in Turkey’, Journal of Design History, v.22, 1, pp. 47-67.

Karakuş, G., 2013a. ‘Erken Modernistler’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 111-115, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

Karakuş, G., 2013b. ‘Kare Metal’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 117-120, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

Lucie-Smith, E., 1997a. ‘Meanings of Furniture’ in Furniture: A Concise History, pp. 1-16, Thames and Hudson, London, UK.

Lucie-Smith, E., 1997b. ‘1942 – The Present’ in Furniture: A Concise History, pp. 187-207, Thames and Hudson, London, UK.

Munari, B., 2008a. ‘And That’s Not All’ in Design As Art, pp. 143-151, Penguin, UK.

Munari, B., 2008b. ‘The Circle’ in Design As Art, pp. 191-198, Penguin, UK.

Sayar, Z., 2013. ‘Mobilya’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 31-34, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

Uzunarslan, H. Ş., 2013. ‘Erken Cumhuriyetin Mobilyaları’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 101-109, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

Ziya, Mim. Abdullah, 2013. ‘Binanın İçinde Mimar’ in Erken Cumhuriyet Döneminde Mobilya, Dr. Umut Şumnu (ed), pp. 17-20, TMMOB İçmimarlar Odası Genel Merkezi, Ankara, Turkey.

 

 

Students

Arad Kris Suna // Cem Örgen // Derya Akdemir // Ecem Aksoy // Elif Cansu Kayıkçı // Esra Tokat // Günbike Erdemir // İkra Kılıç // İlkem Ege Sözbilir // Işıl Terzioğlu // İzel Demirhan // Gökberk Günday // Mert Çetin // Mertcan Avcı // Nur Horsanalı // Nur Seda Şahin // Pelin Işlak // Selin Işıldar // Sena Ortaç // Tufan İşcan // Utkan Kanberoğlu // Yağmur Kocaman

 

Coordinators

Avşar Gürpınar // Adnan Serbest // Görkem Özdemir

 

ISTANBUL BİLGİ ÜNİVERSİTESİ // 2016